पाणंद रस्ता (मळा )

'पाणंद रस्ता' म्हणजे शेतात जाण्यासाठी वापरण्यात येणारा कच्चा मार्ग किंवा रस्ता. ग्रामीण भागातील शेतमालाची वाहतूक सुलभ करण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांना शेतापर्यंत सहज पोहोचता यावे, यासाठी हे रस्ते अत्यंत महत्त्वाचे असतात.

पाणंद रस्त्यांच्या खडीकरण आणि मजबुतीकरणासाठी महाराष्ट्र शासनामार्फत 'मातोश्री ग्रामसमृद्धी शेत/पाणंद रस्ता योजना' राबवली जाते.

१. पाणंद रस्त्यांचे महत्त्व

• शेतमाल वाहतूक: पावसाळ्यात चिखलामुळे शेतमाल बाहेर काढणे कठीण होते. पाणंद रस्त्यांमुळे ही वाहतूक सुलभ होते.

• यंत्रांचा वापर: ट्रॅक्टर, मळणी यंत्र किंवा हार्वेस्टर शेतात नेण्यासाठी पक्क्या पाणंद रस्त्यांची गरज असते.

• वेळेची बचत: खराब रस्त्यांमुळे होणारा वेळेचा अपव्यय टाळता येतो.

• जमिनीची किंमत: शेताला रस्ता उपलब्ध झाल्यास जमिनीच्या मूल्यात वाढ होते.

२. मातोश्री ग्रामसमृद्धी शेत/पाणंद रस्ता योजना

महाराष्ट्र सरकारने महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना (MGNREGA) आणि राज्य शासनाच्या निधीतून ही योजना सुरू केली आहे.

योजनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• रोजगार निर्मिती: या रस्त्यांच्या कामात मजुरांना रोजगार मिळतो.

• मजबुतीकरण: कच्च्या रस्त्यांचे मजबुतीकरण करून त्यावर खडीकरण केले जाते.

• अडथळे दूर करणे: शेतकरी किंवा अतिक्रमणामुळे बंद झालेले रस्ते मोकळे करणे.

३. पाणंद रस्त्यासाठी पात्रता आणि निकष

• तो रस्ता महसूल अभिलेखात (७/१२ किंवा नकाशावर) 'पाणंद रस्ता' किंवा 'शेत रस्ता' म्हणून नोंदवलेला असावा.

• रस्त्याची रुंदी साधारणपणे ३ मीटर ते ८ मीटर पर्यंत असणे अपेक्षित आहे.

• दोन शेतकर्‍यांच्या हद्दीतील वादाचे रस्ते ग्रामसभेच्या माध्यमातून सोडवण्यास प्राधान्य दिले जाते.

४. रस्ता मंजूर करण्याची प्रक्रिया (Steps to apply)

जर तुमच्या शेतात जाण्यासाठी रस्ता हवा असेल किंवा असलेल्या रस्त्याचे खडीकरण करायचे असेल, तर खालील प्रक्रिया करावी लागते:

1. अर्ज: ग्रामपंचायतीकडे विहित नमुन्यात अर्ज करावा लागतो.

2. ग्रामसभा ठराव: ग्रामसभेमध्ये त्या रस्त्याचा ठराव मंजूर करून तो वार्षिक आराखड्यात (GPDP) समाविष्ट करणे आवश्यक आहे.

3. मोजणी व तांत्रिक मान्यता: महसूल विभाग (तलाठी/मंडळ अधिकारी) आणि सार्वजनिक बांधकाम विभाग (PWD/Zilla Parishad) यांच्याकडून रस्त्याची मोजणी व तांत्रिक मंजुरी घेतली जाते.

4. प्रशासकीय मान्यता: तहसीलदार किंवा जिल्हाधिकारी कार्यालयाकडून अंतिम मंजुरी मिळते.

५. पाणंद रस्त्यांवरील अतिक्रमणे

बऱ्याचदा शेजारील शेतकरी पाणंद रस्ता कोरून आपल्या शेतात मिसळतात, ज्यामुळे रस्ता अरुंद होतो. अशा वेळी:

• महाराष्ट्र जमीन महसूल अधिनियम १९६६, कलम १४३ नुसार तहसीलदार अशा रस्त्यांवरील अडथळे दूर करण्याचे आदेश देऊ शकतात.

• जर नकाशावर रस्ता असेल, तर कोणालाही तो बंद करण्याचा अधिकार नाही.

६. तांत्रिक स्वरूप (Cross-section)

चांगला पाणंद रस्ता तयार करताना खालील स्तर असणे गरजेचे आहे:

• तळ स्तर (Sub-grade): जमिनीची योग्य सफाई आणि खणकाम.

• मोठ्या दगडांचा थर (Soling): पाया मजबूत करण्यासाठी मोठे दगड.

• खडीकरण (Metalling): वरच्या थरासाठी बारीक खडी आणि मुरुम.